Auteur: Martin Liebregts

Bijna alle bouwers, en voorheen ook de opdrachtgevers in de sociale huursector, droomden van vervangende nieuwbouw. Het is en was ogenschijnlijk procesmatig en technisch eenvoudiger. En zoals veel technocraten eigen is, het heeft volgens hen een betere kosten-kwaliteitsverhouding. Hierbij vergeten ze vaak de complexiteit van het proces en de hoge proceskosten bij herstructurering. Maar dat is allemaal nog te vergeven, omdat niet iedereen daarvan weet hoeft te hebben. Maar onvergefelijke is het feit dat ze op basis van deze gedachte al bijna dertig jaar niets aan innovatie hebben gedaan voor de kwaliteitsaanpassing van de bestaande woningvoorraad.
Daarom is het goed nog eens de kennis op te frissen over de levensduur en vervangingsvraag en de (financiële) consequenties van sloop en vervangende nieuwbouw.
Dit betoog is niet tegen of vóór sloop, maar veeleer een beschouwing van de vraag om tot een effectieve aanpak van de kwaliteitsvraag in de bestaande woningbouw te komen. Deze kwaliteitsaanpassing kan in technisch opzicht variëren van een schilderbeurt tot volledige vernieuwing.

De vervangingsvraag en de levensduur

Wonen is meer dan een technische aangelegenheid en soms wordt dat door technici weleens vergeten als ze praten over de verbetering van de woonsituatie van een ander. Als het hen persoonlijk zou raken, werd eerder beseft dat wonen meer is dan techniek, maar ook een complex sociaal economisch proces, met zijn eigen geschiedenis.
De vervangende nieuwbouw heeft de afgelopen decennia een zeer bescheiden rol gespeeld. Gemiddeld ging het om 0,3 procent van de totale woningvoorraad en absoluut gezien bedroeg dit het afgelopen decennium zo’n 25 duizend woningen, vooral in bezit van sociale verhuurders. Als dit vertaald wordt naar een gemiddelde levensduur van de woningvoorraad, komt dit neer op ruim driehonderd jaar. Maar ik ben geen voorspeller, net zo min als de predikers van vervangende nieuwbouw. Ook honderd jaar geleden hadden ze niet kunnen bedenken dat er nu zeven keer zoveel woningen als toen zouden zijn (van 1 naar ruim 7 miljoen woningen).
Maar als we deze gedachte optellen bij de toenemende behoefte van woningen en gebouwen om zich in de loop der tijd aan te passen aan de zich wisselende eisen – of het nu om een keuken of gevel gaat -, pleit dit ervoor creatiever naar die aanpassingsvraag te kijken. Dus het aanbod tussen ‘schilderen en nieuwbouw’ te differentiëren en op te houden met te zeggen: ‘Ik geloof in vervangende nieuwbouw’. In dat geval verandert een droom in een nachtmerrie.

De complexiteit van herstructurering

Bij het idee van herstructurering of ingrijpende renovatie, vergeet ik nooit de woorden van de oud-voorzitter van een woningbouwvereniging aan het einde van de vorige eeuw. Hij zei toen: ‘Als het mij zou overkomen, dan nam ik de beste advocaat die er is om mijn belang te verdedigen’.
Hoe ingrijpender die ingreep in de woonsituatie van mensen, des te meer oorspronkelijke bewoners van het toneel verdwijnen, hoe langer het duurt en hoe hoger de proceskosten worden. Om begrip te krijgen over de factor tijd: een renovatie duurt algauw tussen initiatief en oplevering zo’n vijf jaar, herstructurering met beperkte stedenbouwkundige invulling circa tien jaar en herstructurering met volledig nieuwe stedenbouwkundige setting circa vijftien jaar. Het zal duidelijk zijn dat interveniëren in het leven zowel menselijk, procedureel als qua tijd zeer ingrijpend kan zijn. Dit pleit ervoor de oplossing op blok- of woningniveau te zoeken en de techniek hiervan zoveel mogelijk aan te passen of gerichter te ontwikkelen.

En tot slot, de kosten van de hele operatie. Hiervan worden de rekensommetjes ook altijd eenvoudig gemaakt door technici. Zij vergelijken simpel de prijs van renovatie met die van nieuwbouw (op maagdelijke grond). Maar zo zit het leven niet in elkaar. De proceskosten liggen bij vervangende nieuwbouw beduidend hoger als die bij renovatie. De totale kosten van vervangende nieuwbouw liggen bij gelijke bouwkosten  zo’n 15 à 20 procent hoger. Helaas worden deze kosten maar beperkt meegenomen bij de afweging vooraf.

Integraliteit overstijgt beperkt rekenen

Bouwers moeten bouwen, opdrachtgevers moeten meer luisteren naar bewoners en adviseurs moeten zich nog meer bewust zijn van diegene die het betreft (de bewoner). Iedereen moet allereerst de vraag beantwoorden: ‘Wat zou ik doen als mijn moeder er zou wonen?’. Als deze vraag beantwoord wordt, kan de opgave benoemd worden en de innovatie, voor zover nodig, starten.

Auteur: Martin Liebregts

Overal in de maatschappij is voortdurend kuddegedrag waar te nemen. De financiële markten van de afgelopen decennia zijn daar een sprekend voorbeeld van. Onnodige risico’s zijn genomen omdat niemand achter wil blijven. Dit modegedrag is een nachtmerrie voor innovatie. Het gevaar is levensgroot dat iedereen de doodlopende weg afloopt omdat die weg zo druk is. Innovatie vergt een andere benadering. En dan gaat het niet om trucjes om je vrij te voelen, samen op een heide te counselen of de roep om de open geest. Allemaal holle begrippen die net als het volgen van de mode je een gevoel geven dat je op de goede – weliswaar doodlopende – weg bent.

Innovatie vereist gewoon hardwerken en voortdurend op zoek zijn naar nieuwe mogelijkheden. Het is een ander zoekersmentaliteit, die door jarenlange oefening ingebed wordt in een organisatie. Je moet het als organisatie kunnen spelen om die nieuwe dingen te vinden. Want innovatie is geen geprogrammeerde weg en kan niet even door derden onderricht worden.

Vaak nodigen de omstandigheden uit om te zoeken naar ‘nieuwe’ dingen. Nu de macht in enkele jaren structureel gewijzigd is van nieuwbouw naar de bestaande bouw, zullen er nieuwe perspectieven ontstaan. Recent was voor de toeleverende industrie in de bouw nieuwbouw nog dominant en vormde ze 60 à 70 procent van de markt. Nu, anno 2011, is de situatie radicaal gewijzigd en vormt de bestaande bouw al gauw zo’n 60 procent. Dus de omstandigheden zijn radicaal veranderd, nu is het van belang dat er gericht wordt gezocht naar dié oplossingen, die de kosten-kwaliteitsverhouding structureel gaan transformeren, zodat ‘goede’ kwaliteitsaanpassing bereikbaar en betrouwbaar wordt.

Auteur: Martin Liebregts

In de wandelgangen zijn er globaal drie geluiden te onderscheiden als het om innovatie gaat, veelal ontwijkend en soms stimulerend:

• Het ja-maar gedrag. Het voortdurend opwerpen van belemmeringen als er gezocht wordt naar nieuwe dingen.
• De onderwijzende manier. In de huidige wereld van trainers van uiteenlopende pluimage wordt gedacht dat innovatie een trucje is dat je kunt leren.
• De opgave als leidraad. Hierbij wordt niet gepoogd je te bemoeien met hoe iets wordt ontwikkeld, maar ligt de nadruk op de formulering van de opgave.

Juist dit laatste vereist van de opdrachtgevende partij de uiterste inzet. Hier kom je er niet meer onderuit door te zeggen dat je innovatie stimuleert en ruimte geeft. Je moet dan als opdrachtgever of vragende partij extra inspanningen leveren om een ‘scherpe’ opgave te formuleren, zonder op de stoel van de aanbieder te gaan zitten.

Vanuit het onderwijs ben ik me bewust dat een belangrijk onderdeel bestaat uit de juiste opgave te formuleren. En natuurlijk moeten mensen beschikken over vaardigheden, maar dit is natuurlijk één van de uitgangspunten.

Nu allerlei nieuwe samenwerkingsverbanden op het toneel verschijnen, die mede tot doel hebben iets te leveren dat er tot nu te niet was, en die zoeken naar nieuwe innovatiewegen, komt de vraag op, hoe moet dat nu in zijn werk gaan. Allereerst beginnen dergelijke processen met een zo goed mogelijk begrip of voeling te krijgen voor de opgave. Tegelijkertijd moeten de enge grenzen van maakbaarheid uit het verleden losgelaten worden.
Bij de start van zo’n proces bestaan er eigenlijk geen grenzen maar vragen. Het gaat uiteindelijk om een bedenksel of uitvinding, waar de verbeelding de leidraad is. Dat is niet zomaar een groepsproces. Dit kan alleen gebeuren als de betrokken geesten op de wolken naar elkaar kunnen overspringen. Dus binnen een kring van elkaar versterkende geesten. Het is dus essentieel iets anders dan een kringgesprek, waarbij de aanwezigen onder leiding iets mogen roepen, in de hoop dat er iets goeds bij zit. Want innoveren is geen trucje maar een geestgesteldheid. Innovatie komt tot stand als er passie is in de samenwerking, waar de betrokkenen verder gaan op wat de ander heeft geopperd. Dus is het een SPEL, dat beheerst moet worden.

Auteur: Martin Liebregts

Innovatie, nieuwigheid, noviteit, vinding tot vernieuwing zijn synoniemen, die iets willen zeggen over de verhouding oud, respectievelijk bestaand en de toekomst. Zo zijn innovatie en renovatie beide woorden die duiden op vernieuwing en toch zijn de kleur en waardering verschillend. Bijna iedereen wil geassocieerd worden met innoveren en maar weinig mensen hebben nog oog voor de professionele invulling van renoveren. Hoe een woord de werkelijkheid kan verhullen en de schijn kan oproepen.

Allereerst is elke vernieuwing gebaseerd op het bestaande en ingebed in het verleden. Uiteindelijk zijn we voortdurend schatplichtig aan onze voorgangers. In wezen kan je stellen dat er zonder verleden geen toekomst bestaat. Vernieuwen betekent, dat we pogen dat wat ons omringt te verbeteren en daarvoor iets nieuw te bedenken, of het nu om een bouwdeel, woning of wijk gaat. Nieuw is dus altijd vernieuwen van ideeën, objecten of beelden. En wanneer we dat beseffen, moeten innovatie en renovatie begrippen worden die bij elkaar horen als een onafscheidelijke eenheid.
Dus renovatie moet in het teken staan van innovatie. Niet alleen de woning of het gebouw wordt vernieuwd, maar de kwaliteit die toegevoegd wordt, is van een andere orde en ook de ervoor toegepaste technieken. Innovatie moet de essentie van zijn eigen geschiedenis begrijpen en bij de zoektocht moet het verleden een startpunt zijn, zonder de verbeelding in te perken. Want zowel renovatie als innovatie is ingebed in gedegen vakkennis, en die moet je verwerven. Uiteindelijk is erven pas zinvol als je het verwerft, want dan bezit je het pas (vrij naar Faust).

De reacties op nieuwe dingen, die op de markt verschijnen, spreken vaak boekdelen. Is dat alles? De bestaande gegevens, kennis of oplossingen zijn alleen opnieuw geordend! In essentie komt innovatie daar op neer. Het zijn geen oplossingen van een andere planeet, maar in wezen simpele antwoorden op bestaande vragen, met gebruik van veelal bestaande technieken. Het zijn dus geen revoluties, maar nieuwe gezichtspunten op het bestaande. Daarom zijn innovatie en renovatie heel gewoon, maar je moet er wel oog voor hebben.

Auteur: Martin Liebregts

Al meer dan vierduizend jaar (1) – volgens sommigen zelfs zevenduizend jaar – beschikken we over de baksteen, die in een oven gebakken werd. Maar het duurde tot circa vijftienhonderd van onze jaartelling dat deze bouwtechniek ook overal werd toegepast bij het bouwen van huizen. Het uitzonderlijke karakter ervan komt nog tot uitdrukking in het woord ‘steenrijk’. In de afgelopen duizenden en honderden jaren zijn er veel uitvindingen gedaan, die niet direct breed werden toegepast. In die zin zijn de woorden ‘uitvinding’ en ‘innovatie’ niet zomaar synoniem. Bij een uitvinding gaat het om wat als eerste bedacht of gemaakt is, of het nu om een technisch product of productproces gaat. Bij innovatie komt de markt om de hoek kijken en betreft het een eerste commerciële toepassing van iets nieuws. Het gaat bij innovatie dus om een marktgerichte vernieuwing, die betrekking kan hebben op een product, het productieproces of een benadering ervan.

Terug naar de bouw. Dan is te constateren dat veel uitvindingen, en vervolgens de innovatieve vertaling ervan, hun oorsprong hebben in een verleden. Het meeste gereedschap dat we gebruiken, is een erfenis van de geschiedenis. Het volgende rijtje moet de lezer overtuigen: klinknagel (4000 v. Chr.), multiplex (3500 v. Chr.), tang (1500 v. Chr.), hijskraan/lier (500 v. Chr.), spijker (250 v. Chr.), klauwhamer (79 na Chr.) en een kruiwagen (231 na Chr.). En vervolgens duurt het heel lang voordat er iets nieuws verschijnt. Het uitgebreide rijtje wordt bewust genoemd, omdat het nog steeds de basisgereedschappen zijn bij het (ver-)bouwen. Innovatie is bescheiden in Nederland, of het nu de bouw of de totale industrie betreft. (2)

De volgende vraag is: Hoe staat het met de innovaties in de bouwwereld, en dan in het bijzonder van de renovatiemarkt? Het antwoord is, dat er sprake is van een zeer bescheiden ontwikkeling. Van een autonome ontwikkeling is eigenlijk geen sprake. De producten met geïntegreerde materialen, zoals dakplaten en wandsystemen, zijn de afgelopen veertig jaar in eerste instantie voor de totale bouw – lees dit als voor de nieuwbouwmarkt – ontwikkeld. (3)

Het begint dus altijd met een uitvinding en vervolgens komt de innovatie als marktgerichte toepassing om de hoek kijken. Maar voor de bestaande bouw ligt de nadruk op innovatie, ofwel voor de markt introduceren van ‘nieuwe’ technieken, al of niet ontleend aan andere praktijken. Alleen het gebruik van het gereedschap, dat al tweeduizend jaar bestaat, lost het vraagstuk van betaalbaarheid niet op.

Bronnen

1.  ‘1001 uitvindingen, die onze wereld veranderd hebben’, samensteller Jack Challoner, Kerkdriel, februari 2011
2. ‘Innovatie in Nederland, de markt draalt en de overheid faalt’, onder redactie van dr. B. Jacobs en prof. dr. J.J.M. Theeuwes, Amsterdam, 2004
3. In de afgelopen decennia bedroegen de uitgaven van O&O (Onderzoek en Ontwikkeling) in Nederland nog geen 2 procent van het BBP (Bruto Binnenlands Product), bestaande uit privaat en publiek
4. De zelfdragende isolatiesystemen (wand, dak) dateren van de jaren zeventig van de vorige eeuw.
5. In principe zijn bovengenoemde systemen gebaseerd op het principe van multiplex (uit lagen opgebouwde materialen) en dit deed al zijn intrede 3500 v. Chr., toen Egyptenaren zich bedienden van gelaagd hout.

Auteurs: Martin Liebregts en Yuri van Bergen

De geluiden over extra investeringen in innovatie komen wekelijks aan bod in de krant. Of het nu ASML, Samsung, Intel of Audi betreft. Ook nu stond in de NRC van 21 januari 2012 weer een aardige column, getiteld: ‘Barometer van de conjunctuur?’ De teneur van het verhaal was toch dat technologische vernieuwing de sleutel tot succes is. In de kantlijn werd verwezen naar Joseph Schumpeter, een Oostenrijkse econoom uit de vorige eeuw, die betoogde dat bedrijven die zich niet weten te vernieuwen door creatieve destructie worden weggevaagd. Onder creatieve destructie verstond Schumpeter volgens deze column ‘een proces van voortdurende innovatie, waarbij succesvolle toepassingen van nieuwe technieken de oude vernietigen.’ Volgens Schumpeter is technische innovatie de enige werkelijke bron van economische groei.

En nu terug naar de dagelijkse praktijk van de bouw en in het bijzonder die van de bestaande (woning-)bouw. Dan is er in de bouw toch sprake van volledige stilstand. Mede door ontbreken van innovatie en scheefgroei in de kosten-kwaliteitsverhouding, blijft de vraag achterwege of ontstaat er vraaguitval Zeker als we dit betoog afzetten tegen de huidige vernieuwende praktijk, zoals die wordt geëtaleerd in het boek ‘Pamflet, Renovatie als Hollands-Herontwerp’. Dan is er nog een lange weg te gaan voordat innovatie in de bouw gemeengoed wordt. Als deze constatering klopt, dan speelde te vraag, wat we kunnen doen om de kansen voor de toekomst te vergroten. Er zijn naar onze mening tegen deze achtergrond vanuit kennisontwikkeling drie aspecten essentieel:

1. Niet alleen documenteren maar vooral reflecteren
2. De verbeelding ruimte geven in samenwerkingen
3. Virtuele campussen of vernieuwingspodia scheppen

Niet alleen documenteren maar vooral reflecteren

In Nederland staan 7,2 miljoen woningen waarvan circa 6 miljoen gebouwd zijn in de vorige eeuw. De kunst is met elkaar meer begrip te krijgen over de kwaliteit en het aanpassingsvermogen van deze voorraad. Natuurlijk begint alle kennis met in beeld brengen van de praktijk door de keuze van goede referenties. Maar vervolgens is meer nodig. We zullen moeten studeren om het aanpassingsvermogen in beeld te brengen. Niet de momentopname maar de verandering vormt hierbij de basis. Op dit moment wordt een boek voorbereid dat getiteld is: ‘Essay, Woningtype als ordeningsprincipe’. Hierbij worden, in samenspraak met circa eenentwintig corporaties, de aanpassingsbehoeften en -mogelijkheden van de meest voorkomende woningtypen in Nederland onder de loep genomen. Getracht wordt door gebruik te maken van de bestaande kennis en ideeën meer zicht te krijgen op nieuwe mogelijkheden. Documenteren in deze zin heeft tot doel gerichter te kunnen veranderen en/of verbeteren.

De verbeelding ruimte geven in samenwerkingen

De spanning in de dagelijkse vernieuwingspraktijk is toch de ruimte te ontdekken in de nieuwe mogelijkheden, waarbij het verleden achtergelaten wordt (creatieve destructie). Dit kan alleen als partijen bereid zijn tot nieuwe samenwerkingen, waarbij de toekomst het perspectief is. Niet de herhaling van de huidige praktijk is dan de motor, maar open samenwerking in nieuwe verbanden (allianties). Dan pas krijgt de verbeelding ruimte en wordt niet belast met ‘ja maar’. Dit vraagt om totaal nieuwe manieren van samenwerken en communicatie met de markt. Teveel blijven slaan op de eigen trom is dan een belemmering.

Virtuele campussen en vernieuwingspodia

Hoe scheppen we met elkaar een klimaat waardoor innovatie ruimte krijgt? Veel podia in dit polderland zijn praatcolleges met vaak weinig effectieve output. De kunst is niet om veel mensen te organiseren, maar vooral de juiste mensen. Op dit moment wordt hiervoor gebouwd aan een virtuele wijk als kenniscampus voor de bestaande bouw, genaamd ‘Pagode’, als verwijzing naar de plek van reflectie en gelaagdheid. Het streven is om circa honderd virtuele bewoners te koppelen aan een virtuele wijk. Uiteenlopende professionals krijgen op deze wijze ruimte om vragen, ideeën en mogelijkheden uit te wisselen. Het vervangt de traditionele podia en enquêtes en moet leiden tot iets nieuws waar geen blauwdruk voor bestaat. Als bewoners van een doorzonwoning kunnen zij gezamenlijk de vraag naar aanpassing formuleren. Of als architect of adviseur kunnen er suggesties gedaan worden. Bouwers kunnen hun aanbod laten beoordelen. De wijk wordt dus bewoond met uiteenlopende disciplines waarin ieder zijn rol en plaats heeft. De confrontatie moet de vernieuwing leveren.

De komende weken krijgt iedere genomineerde de mogelijkheid om zijn of haar inzending toe te lichten op de website hollands-ontwerp.nl. Tijdens de vakbeurs Renovatie, 6 tot en met 8 maart 2012 in de Brabanthallen ’s-Hertogenbosch, presenteren de studenten hun projecten tijdens de tentoonstelling ‘Hollands-Ontwerp’. Hier worden de beste ideeën drie dagen aan een breed publiek tentoongesteld. De organisatie van de Hollands-Ontwerp Award is een samenwerking van BouwhulpGroep en VNU Exhibitions.

De genomineerden zijn:

1. De Zuiderklip – Iza Dekker (Interieur-architectuur, 4e jaars – Willem de Kooning academie):  Nieuwe invulling van bebouwing in de Zuiderklip bij een transformatie van het gebied van polders naar natuurgebied.
2. Cartesius – Felipe van Laar, Pascal Green (vormgever/ theatermaker, 4e jaars – Hogeschool voor de kunsten Utrecht): Een industriële loods een nieuw programma geven waarin ecologische, economische en sociale systemen opgenomen worden voor een veelzijdige lokale samenleving.
3. Drietree – Marta Pikosz (Interieur-architectuur, 3e jaars – Willem de Kooning academie): Door combinatie van groen en industriële elementen wordt een compact plek voor wonen en werken gecreëerd.
4. Bouwlaag onder bestaande bouw de Witte Dame – Dik Klomp, Wouter de Jong en Thomas Meulenbroeks (Bouwtechnische bedrijfskunde en Bouwmanagement en uitvoering, 4e jaars – Avans hogeschool):  Het project bevat een aanleiding, ontwerp en theoretische uitvoering van het ontwerp, waarin rekening gehouden wordt met hindernissen die aanwezig zijn in de bestaande binnenstedelijke bouw.
5. Het dorp, een kritische reconstructie – Ursula Brouwer (Master architectuur, 4e jaars – Artez hogeschool van de kunsten): Leefomgeving verbeteren voor de bewoners in het dorp (woongemeenschap voor mensen met een beperking) door archipunctuur als vernieuwingsproces op natuurlijke of organische wijze.
6. Transformatie bestaand faculteitsgebouw – Doris Harding en Robertus de Bruin (Bouwkunde, 4e jaars – Hogeschool Utrecht): Een ontwerp voor een bestaand schoolgebouw ontstaan uit de gepresenteerde huisvestingsplannen van Hogeschool Utrecht en het efficiënt omgaan met energie en ruimte.
7. Slim-hergebruik: casestudy halfhoge graansilo te Middelburg – Angela Lindenberg (Building technology & Architecture, 6e jaars – Technische Universiteit Eindhoven):  Het uitgangspunt wordt gevormd door een tijdelijke invulling die een stimulans geeft voor de gebiedsontwikkeling. Het gebouw wordt voorbereid voor meer dan één functie.
8. Modulair bouwen – Stef Jonkers, Sjef van Brunschot, Ferdy Sonnemans en Abdelaziz Bahlaoui (Bouwkunde, BTO, BTB, 4e jaars – Avans Hogeschool):  Bestaand gebouw van nieuwe stalen draagconstructie voorzien die ook als transport systeem voor modules dient welke het gebouw verder opvullen.
9. Van E naar Beter – Job Jonkers en Tim Dijkmans (Building Technology, afgestudeerd – Technische Universiteit Eindhoven): Een concept voor stapsgewijze renovatie van naoorlogse rijwoningen. In het concept wordt rekening gehouden met de levensduur van de verschillende componenten.
10. Boekhoven – Bosch Complex – Joyce van Wijk, Minke van Amerongen, Lionel Nascimento Gomes, Bas Slager, Thomas van der Veen en Saskia van Winden (Bouwkunde, 4e jaars – Hogeschool Utrecht):  Het passief renoveren van een voormalige drukkerij uit 1939. Er worden zoveel mogelijk duurzame systemen toegepast binnen het gebouw.
11. Renovating ’t Hool as a whole – Mark Trommelen (Building Technology – Lifespan, 6e jaars – Technische Universiteit Eindhoven):  Ontwerp van industrieel vervaardigd, flexibel en demontabel renovatiepakket om de diverse woningtypes te renoveren en uit te breiden zonder het bestaande beeld van eenheid te verstoren.
12. WoZoCo klooster – Wesley Tegelaers en Jeroen in den Kleef (Bouwtechnische bedrijfskunde, 2e en 3e jaars – Avans Hogeschool & Hogeschool Zuyd): Voor de oudere generatie is een klooster een vertrouwdere omgeving in vergelijking tot een groot nieuwbouwproject. Door de kringloop van een klooster tot woonzorgcomplex ontstaat WoZoCo klooster.
13. Aanpak problematiek naoorlogse portiekflats – Kevin van Moll, Maurice Krols en Bjorn van Overveld, Jelle Scheensta (Bouwtechnisch ontwerp, 4e jaars – Avans hogeschool): Project uitgewerkt volgens BIM, IFD en slimbouwen gedachten. Met deze renovatie wordt een energiezuinig gebouw gerealiseerd met een hoog wooncomfort.

Hollands-Ontwerp

De huidige praktijk is voornamelijk gericht op het conserveren van de bestaande kwaliteit van woningen. Ingrepen zijn nog steeds gericht op repareren en vervangen van onderdelen, maar niet op het toevoegen van kwaliteit, zodanig, dat op een duurzame wijze voldaan kan worden aan de veranderende vraag en gewenst kwaliteitsniveau. De huidige praktijk blijft ver achter bij de ideeën, die er bij innovatieve partijen leven. Om innovatie in de bestaande renovatiepraktijk te versnellen is BouwhulpGroep in 2009 gestart met de weblog www.hollands-ontwerp.nl. Een onafhankelijk platform voor de krachten en ideen te bundelen over de bestaande bouw.

Renovatie 2012

Renovatie 2012, van 6 tot en met 8 maart 2012 in de Brabanthallen in ’s-Hertogenbosch, is het nationale platform waar de professional een oplossing vindt voor diverse renovatievraagstukken. De vakbeurs is ontwikkeld voor iedereen die betrokken is bij het renoveren van woningen, bedrijfsgebouwen, ziekenhuizen, onderwijsinstellingen en andere gebouwen. Renovatie is nieuw een initiatief van VNU Exhibitions, organisator van o.a. de Internationale BouwBeurs, VSK, GEVEL, Elektrotechniek en Energie.

Als het aan het afzonderlijk bouwbedrijf ligt, kunnen ze alles. Laat ze maar aan tafel komen zitten en het wordt opgelost. Als het zo gemakkelijk was, dan was de bouw al jaren een bruisend innovatie bad, waar het prettig vertoeven is. Het tegendeel is waar, want innovatie in de bouw heeft de afgelopen decennia op een laag peil gestaan. Voor zover er sprake was van verbetering, dan betrof het vooral de samenwerking en de logistiek. En die vooruitgang is zo bescheiden, dat wanneer je ze afzet tegen die in andere bedrijfstakken, het bijna verbleekt.
Dus het vervroegen van het transactiemoment is niet zomaar een garantie voor innovatie. Misschien zelfs het tegendeel en vertraagt het de innovatie. Het doet ons denken aan het soort onderwijs, waarbij het volgen van een vak al genoeg was voor een voldoende. Het resultaat was dat studenten alleen maar luier werden. Punten geven en concurreren zijn stimuli om een extra inspanning te leveren en grenzen te verleggen. Deze sport van innovatie beoefen je niet alleen, maar doe je samen met andere partijen. Dan is er sprake van collectief bouwmeesterschap.

Vanuit deze gedachtegang is de conceptuele vorm van aanbesteden ontstaan, die aangeduid wordt als: Methode Innovatiestimulerend Aanbesteden en Realiseren (MIAR). De basisgedachte van deze methode is dat er evenwicht moet bestaan tussen de gewenste prestatie (vraag) en de potentie van het aanbod. Maximaal moet het aanbod gestimuleerd worden om vanuit zijn eigen kracht een antwoord te geven op de vraag. De vraag is dan ook geen dichtgetimmerde oplossing, maar laat juist in de realisatie ruimte voor eigen invulling. Op dat moment komt de bouwer er niet met het kopiëren van de prestaties en die vervolgens de wereld rond te sturen, zoals dat geldt bij de traditionele bestekken. De oplossing zelf zal bedacht moeten worden binnen de gestelde prestatie-eisen vanuit de eigen kracht als bouwer en niet als aannemer. Het bedenken van de oplossing ligt dan ook niet alleen in de specifieke projectvraag, maar zal projectoverstijgend zijn. Uiteindelijk is veelal 80 à 90 procent gelijk en 10 à 20 procent specifiek.

Nieuwe zoektocht naar passend aanbod

Op het moment dat de prestatie niet vastomlijnd wordt vastgelegd in bestek en tekeningen en de prijs niet de enige waarde is waarop iets beoordeeld wordt, wordt het speelveld van vraag en aanbod verruimd. Tegelijkertijd moeten dan de spelregels met alle betrokkenen opnieuw geformuleerd worden om de inzichtelijkheid en de transparantie te waarborgen en de belangen van alle betrokkenen optimaal te respecteren.
Niet voor niets duiden we dit aan met ‘nieuwe zoektocht naar passend aanbod’. Dit houdt in dat alle par-tijen af moeten van hun traditionele rolinvulling. De adviseur of architect maakt geen dikke stapels papier met tekeningen en bestek meer. Hij adviseert de opdrachtgever ten aanzien van de prestaties, of in een andere rol ondersteunt hij de aanbieder bij de invulling van het aanbod. De opdrachtgever staat niet meer langs de kant, maar zegt wat past en wat niet past. Meer dan voorheen behoort de opdrachtgever expliciet te zijn over de vraag. Hij zal zijn eigen verwachtingen ten aanzien van het project en het projectoverstijgend aanbod helder op een rij moeten zetten. Hij beperkt zich hierbij dus niet meer tot één project, maar probeert samenhang te ontdekken in een vraag die een enkel project overstijgt. En de aannemer bestaat niet meer. De ‘bouwer’ verschijnt definitief op het toneel, die in samenspraak met diverse co-makers – toeleverende industrie en vakspecialisten – poogt een aanbod te ontwikkelen dat maatwerk combineert met herhaling. Op dat moment kan er kwalitatief hoogwaardig aanbod ontstaan met een goede kosten-kwaliteitsverhouding.

Drie aspecten verdienen aandacht

Om een dergelijke vorm van aanbesteden succesvol te laten verlopen, verdienen drie aspecten, ieder op hun eigen wijze, aandacht: de vereiste data, de gewenste prestaties en de gewogen waardering.
Te beginnen met de vereiste data. Hierbij gaat het om alle beschikbare technische gegevens, van steden-bouwkundige kaart tot onderhoudsgeschiedenis. In wezen moet het de technische en financiële context leveren voor de opgave.
Vervolgens is het van belang de specifieke gewenste prestaties te formuleren ten aanzien van díe bouwdelen of componenten, die een onderdeel vormen van het planmatig/groot onderhoud, of renovatie, met het bijbehorende budget.
Tot slot is het essentieel inzicht te geven in de waarden, die bij de afweging een rol spelen en mogelijk de zwaarte ervan. Het zal duidelijk zijn dat dit geen rekensommetje is. Weliswaar moet er voldaan worden aan een aantal basisvoorwaarden, maar uiteindelijk is het de samenhang van het aanbod dat de doorslag geeft. En hoe objectief de beoordeling ook voor het voetlicht wordt gebracht, toch zal ook een subjectief gevoel een rol spelen. Dit laatste is niet erg, als dit maar expliciet gemaakt wordt.

Bij de beoordeling van de aanbesteding worden alle relevante partijen betrokken: opdrachtgever, bewoners, gemeente en specialistische adviseurs. Het eindoordeel moet aan de verschillende aanbieders in een speciaal overleg uiteengezet worden.

Van prestatie naar waardering

Wanneer er nieuwe schoenen gekocht gaan worden, is niet de invulling van een checklist, en het daaruit volgend aantal punten, dat de doorslag geeft bij de keuze. Op het moment dat de prestaties van het aanwezige aanbod uitstijgt boven de vereiste basiskwaliteit, en de prijs niet het enige criteria meer is, dan is de afweging voor de opdrachtgever complex en tegelijkertijd eenvoudig. Juist de interpretatie van de aangeboden kosten-kwaliteitsverhouding, of de potentie die erin besloten ligt, leidt dan tot een keuze.

Bij aanvang van een dergelijk aanbestedingsproces staat vast dat alle uitgenodigde aanbieders voldoende basiskwaliteit zullen leveren, anders hadden ze niet op de lijst gestaan. De ontdekkingsreis van deze vorm van aanbesteden is gericht op het vinden en realiseren van die passende, vernieuwende benadering die iets extra’s levert wat tot nu toe niet bekend was. Deze vorm van aanbesteden moet de aanbieder uitdagen om met nieuwe, beterpassende oplossingen te komen. Dat levert juist extra waardering op.

Methode Innovatiestimulerend Aanbesteden en Realiseren

Deze methode van werken wordt aangeduid met MIAR (Methode Innovatiestimulerend Aanbesteden en Realiseren). Het omvat een voortdurende verkenning tussen het expliciet maken van de vraag door de opdrachtgever en het ontwikkelen van projectoverstijgend aanbod, met ruimte voor maatwerk door de aanbieders. Het onderscheidend vermogen wordt dan niet alleen de prijs, maar het passend aanbod met zijn eigen specifieke kosten-kwaliteitsverhouding en waarde(n).

In deze overgangsfase is dit nog niet voor een ieder zichtbaar. Aannemers kunnen nu eenmaal ‘alles ma-ken’ en zijn ‘overal evengoed’ in. Deze vorm van aanbesteden gaat echter uit van bouwers die laten zien waar ze sterk in zijn, in relatie tot de gevraagde prestatie. Ook niet elke schoenfabrikant zegt dat hij alles kan maken, zoals ook niet elke schoenwinkel zal beweren dat ze alles verkopen. De praktijk van deze vorm van aanbesteden dwingt alle partijen zo expliciet te laten zien wat ze willen en/of kunnen.

Het zal duidelijk zijn, dat het geen gesloten verhaal is. Het is een poging om de praktijk innovatiever te maken en nieuwe mogelijkheden ten aanzien van proces, product en samenwerking ruimte te geven. Juist de praktijk zal laten zien wat de essentie ervan is en hoe het in de loop der tijd zijn definitieve vorm krijgt. Het is dus MIAR in ontwikkeling.

De overheid heeft besloten de woningmarkt langzaam, maar over de volle breedte te hervormen. In tegenstelling tot wat aanvankelijk het plan was, heeft de hervorming zowel in de huur- als in de koopsector plaatsgevonden. Woningcorporaties hebben als geprivatiseerde partijen de vrijheid gekregen om zelf hun maatschappelijk verantwoorde koers te bepalen. Met minder regels krijgen zij meer geregeld.

Als gevolg van de maatregelen zijn de woningprijzen gestabiliseerd en is wonen betaalbaar gebleven of geworden voor iedereen in Nederland. Een ambitieus programma voor verbetering van de bestaande voorraad helpt bovendien de corporaties en de particulieren om hun woningen energiezuiniger te maken om te voorkomen dat torenhoge energierekeningen de betaalbaarheid in gevaar brengen. Het heeft de bouwsector bovendien een flinke impuls opgeleverd.

Aanbesteden op basis van kwaliteit heeft het in 2012 definitief gewonnen van aanbesteden op basis van uitsluitend de laagste prijs. De bouw is er daarmee flink op vooruit gegaan. Het wantrouwen tussen de partijen van vroeger heeft plaatsgemaakt voor onderling vertrouwen en samenwerking op basis van het gezamenlijk belang van een goed functionerend gebouw met een tevreden gebruiker. Goedkoop is niet langer het criterium in de bouw, maar extra kwaliteit is dat zeker wel.

Duurzaamheid was in 2012 niet langer een meerkostenpost, maar een integraal onderdeel van alle projecten en bedrijven. Uit eerdere projecten is onomstotelijk gebleken dat een duurzame aanpak op de lange termijn financieel aantrekkelijker uitpakt. Daarvoor was wel een aanpassing van de bestaande exploitatiemodellen vereist, omdat hierin de positieve invloed van duurzame materialen, hernieuwbare energie en flexibiliteit nauwelijks kon worden meegenomen.

Kant en klare concepten voor de aanpak van de seriematig gebouwde bestaande woningvoorraad hebben in 2012 flink aan terrein gewonnen. Er is een volwassen aanbod ontstaan, waarbij de opdrachtgever bij ieder project daadwerkelijk kan kiezen tussen concepten van verschillende aanbiedende consortia. Bovendien zijn de concepten in een vroeg stadium onderling goed te vergelijken op basis van prijs én kwaliteit.

Revitalisatie van naoorlogse wijken heeft op tientallen plekken in Nederland geleid tot een kwaliteitssprong in de wijkbeleving. Niet alleen de woningkwaliteit en de restlevensduur zijn er flink op vooruitgegaan. Ook zijn de energielasten voor de bewoners gedaald, is het wooncomfort toegenomen en genieten de bewoners en voorbijgangers dagelijks van de frisse nieuwe uitstraling van de bestaande woning. Het zijn goede voorbeelden gebleken voor de aanpak van de toekomst.

Als er obstakels waren op de weg naar een duurzame woningvoorraad, dan heeft een cultuurverandering bij opdrachtgevers en opdrachtnemers ervoor gezorgd dat deze langzaam zijn verdwenen. Een goede mix van nieuw talent en ervaren medewerkers heeft er in 2012 voor gezorgd dat een vernieuwende aanpak niet langer als risico, maar als kans wordt gezien. Dit heeft geleid tot vernieuwende projecten en experimenten met verrassende resultaten.

Conceptueel bouwen heeft gezorgd voor een flinke toename van het industrieel produceren van elementen in 2012. Gevels, daken, woninguitbreidingen, optopmodules en balkons worden op grote schaal aan de lopende band geproduceerd, met een hogere kwaliteit, kortere productietijd en een gunstigere prijs tot gevolg. Desondanks is door de slimme opbouw van de componenten gebleken dat de creatieve vrijheid voor de ontwerper behouden is.

Het woord crisis was veel gehoord in 2011, maar in 2012 heeft de aanhoudende financiële malaise geleid tot een nieuw bewustzijn in Nederland. Samen zetten we net als in de wederopbouwperiode de schouders eronder om de economie er zo snel mogelijk weer bovenop te krijgen. Ondanks de problemen met de Euro is de economische positie van Nederland hierdoor verder versterkt en is de welvaart toegenomen.

Tot slot mag duidelijk zijn dat de bovengenoemde transitie alleen kan plaatsvinden door in 2012 gezamenlijk andere wegen in te slaan en nieuwe mogelijkheden te verkennen. Daar zijn op alle plekken in de bouwkolom enthousiaste pioniers voor nodig zodat we samen de gebaande paden kunnen verlaten om op zoek te gaan naar de voordelen van een innovatieve aanpak. Wij wensen u daarom een DAADKRACHTIG 2012!

Op woensdag 18 januari aanstaande worden, tijdens een persbijeenkomst van de vakbeurs Renovatie in Utrecht, de genomineerde bekend gemaakt. Deze personen zullen deel gaan uitmaken van de tentoonstelling ‘Hollands-Ontwerp’ die de gehele beurs is te bezichtigen.

Hierbij dus de final call voor studerend Nederland om zich in te schrijven en zich daarmee in de schijnwerpers te zetten. Grijp je kans!